«Алтай калыгыстыҥ чӯм-ϳаҥдарын билип ϳӯрели»

Алтай чӯм -ϳаҥдарга ла ϳаҥжыгуларга ӯренедеринин тӧс некелтези – албатынын оос чӯмдемелдерине тайанып, ϳаандардан угуп ла кӧрӯп, кӧгӯс -байлыгын теренжидери.

 

План бу некелтелерди чике бÿдÿрер амадула тургузылган. Алтай чӯм -ϳаҥдарысты билбей, онын учурын ондобой, тообой, турган учуралдар эмдиги ӧйдӧ там ла кӧптӧп турганы иле сезилет. Калыгынын чӯм -ϳаҥдарын ла ϳаҥжыгуларын билгени кижинин ич-телекейин байыдат ла калыгын, калыгынын тилин сӯӯрине, оны тоорына кижинин сезимин ойгозот. Урокто эмес иштин ӱредӱзи кажы ла балага тузалу болорына иженедим. Чӯм -ϳаҥдарды jакшы билип, онын учурын бастыра ондоп, байланып билери– ол элбек ле курч сурак.

Педагоги

Тугашева Чейнеш Алматовна

Содержание программы

Кире сӧс. Алтай ϳерис ле алтай калыгыс .  Алтай ϳерис ле алтай калыгыс керегинде текши jетирÿлер. Алтай калыгыстын чӯм -ϳаҥдары ла ϳаҥжыгулары. Личностные: Ÿренчиктин кöгÿс -кöрÿми элбеп таскаары; кижи кÿÿнин ӧскӱрип байыдары, jакшы ла jаманды, «кара» ла «акты» ылгаарына ÿредери; Предметные: Кижинин jÿрÿминде тöрöл калыгынын чӯм - ϳаҥдарыла, таныжып, онын таскамал учуры керегинде билери; Метапредметные: ӧскӧ калыктардын чӯм-ϳаҥдарыла, ϳаҥжыгуларыла колбу тудары.

2 Отло колбулу чӯм -ϳаҥдар.  Оттон байлу неме ϳок. Отло колбулу чӯм -ϳаҥдар. Оттын алкыштары. Отло колбулу ϳарабастар ла олордын учуры. Л: Отло колбулу чӯм -ϳаҥдарды ӱренип, калыгынын тӱӱкизиле ϳилбиркеери. П: Санаа-шӱӱлтезин кӧнӱ, эптӱ куучынла чыгара айдып билери. М: куучындап билерине таскаары

3 Азыраган мал- ашла колбулу чӯм -ϳаҥдар.  Малыс-ϳӧӧжӧбис, ийде –кӯчибис. Азыраган мал- ашла колбулу чӯм -ϳаҥдар. Малды кичееринин байы. Малдын ӯйе-сӧӧктӧрин, олордын байлу ϳандарын билип ϳӯрели. Л. Алтай калыгынын культуразын, азыраган мал ашла колбулу чӯм -ϳаҥдарын билери, оморкооры, тилин байыдары. П: Сурактын карузын чын табып, берилген материалды чокым ондооры; М: Сöстин jаражын, байлыгын ачып, öскö улусла куучындажып билерине, чокым - jарт куучындап билерине таскадары, кӧгӱс – байлыгын элбедери;

4 Ар-бӯткенле колбулу чӯм -ϳаҥдар.  Ар-бӯткенле колбулу чӯм -ϳаҥдар. Агын суулардын байы. Аржан суулардын байы. Артыш байлу, артыш агару. Кӯкӯрт, ϳалкынды, солоныны байлайтаны. Ажулар ашса, ϳандайтан чӯм-ϳан. Л. Ар-бӯткенле колбулу чӯм -ϳаҥдарды билери, оморкооры, тилин байыдары. П: Сурактын карузын чын табып, берилген материалды чокым ондооры; М: Алган билгирин јӱрӱминде тузаланып билери.

5 Кижиликтин бой- бойын тоожып ϳӯреринин чӯм -ϳаҥдары. 5час Кижиликтин бой- бойын тоожып ϳӯреринин чӯм -ϳаҥдары. Биледе бой- бойын тоожып билери. Ада-энени байлаары. Јаан улусты тооры. Киндик эненин чӯм- ϳаны. Таайлу-ϳеендӯнин ϳандары. Л. Алтай калыгынын культуразын, бой- бойын тоожып ϳӯреринин чӯм -ϳаҥдарын билери, оморкооры. П: Јакшыны, ϳаманды чокым ондооры; М: Улусла куучындажып билерине, чокым - jарт куучындап билерине таскадары, кӧгӱс – байлыгын элбедери.

6 Алтайын байлаары  Алтайын байлаары. Ыйык туулар, ӯлелер, Алтайын кӧдӯргени. Алтайын байлаарында алкыш сӧстӧрис. Чагаа, ϳажыл бӯр, сары бӯр. Л. Тӧрӧлинин байлыгын, кеенин сезери,оны байлаарын кӱӱнзеп ӱренерине ууламϳылаары. П: Алканып, ϳанданып ϳӯрерине темиктирери . М: чӯм - ϳаҥдар керегинде кӧп бичиктер кычырарына ууламϳылаары.

7 Кижинин ϳӯрӯмиле колбулу чӯм -ϳаҥдар. Кижинин ϳӯрӯмиле колбулу чӯм -ϳаҥдар. Курчузын тыныдарга, ϳула-кудын ϳастырбаска нени ϳаҥдаар керек? Баланын байлары. Кабайлаары, койу кӧчӧ, чачын кестирери, тужагын чечери, тижи тӯшкени, ле о ӧ. Л: Ÿренчиктин кöгÿс - кöрÿми элбеп таскаары; П: Билгирин ченеери, быжулаары, улустан ϳетирӯлер ϳууры. М: Алган билгирин јӱрӱминде тузаланып билери.

8 Ўренгенин бириктирери  Ÿренгенин катап кöрöри. Ўлекерлердин кӧрӯзи. Алкыш сӧстӧрдин маргааны. Л: Ÿренчиктин jайалталары ла кöгÿс- кöрÿми элбеп таскаары; П: оос ло бичиир эрмек-куучынын байыдары, проект иштер тургузарына ӱренери. М: бойынын кӱӱн-санаазын чыгара айдарына ла шӱӱнип иштеерине темиктирери.

Цели программы

«Алтай калыгыстыҥ чӯм-ϳаҥдарын билип ϳӯрели» деген урокто эмес иштин тӧс амадузы-

- кажы ла бала тӧрӧл ϳери, бойынын угы-тӧзи, ϳаҥдаган ϳаҥдары керегинде билгирин теренжидип, олорло оморкоп, тооп,байлап ϳӯрерине таскадары.

- санаазын элбедери, сӧзлигин байыдары, кычырганын, укканын кӧгӱске алынып, сананып аларына темиктирери.

-тӧрӧл алтай тилиле кӱӱн-санаазын чын, чокым-ϳарт бичип те оосло чыгара айдып та билер аргалу, сагышту, тузалу кижи таскадары.

- тӧрӧл калыгынын чӯм-ϳандарыла коштой, ӧскӧ калыктардын ϳанын тоорына таскадары.

Материально-техническая база

ü Тесттер,

ü Карточкалар

ü Оос эрмек-куучын

ü Проекттер (ӯлекер иш)

ü Алкыштардын маргааны